Rabat, Fas – Fas’ta parlamento seçim kampanyası 10 Eylül’de başladı ve 27 siyasi parti Temsilciler Meclisi’ndeki 395 sandalye için yarışıyor. 23 Eylül’deki oylama için 15,8 milyondan fazla seçmen kayıtlı; bu oylama parlamentonun bileşimini belirleyecek ve bir sonraki hükümetin kurulmasında merkezi bir rol oynayacak. Ancak partiler arasındaki rekabetin ötesinde seçimler daha derin bir soruyu gündeme getiriyor: Vatandaşlar siyasi sistemin günlük yaşamlarını şekillendiren sorunlara yanıt verebileceğine inanıyor mu? Bu soru özellikle genç Faslılar için büyük önem taşıyor.

Mart ayında yayınlanan bir Afrobarometer anketi, 18 ila 35 yaş arasındaki Faslıların yaklaşık üçte birinin parlamentoya, hükümet başkanına ve siyasi partilere güven ifade ettiğini ortaya koydu. Aynı zamanda gençlerin, yaşlı Faslılara kıyasla sosyal medyada siyasi içerik paylaşma ve gösterilere katılma olasılığı daha yüksekti. Bu durum genç Faslıların siyasetten uzak olduğu anlamına gelmiyor. Daha önemli olan mesele, seçim siyasetini karşılaştıkları sorunları çözmenin etkili bir yolu olarak görüp görmedikleridir.

Fas’ın seçim siyaseti, 2011 yılında kurulan anayasal çerçeve içinde işliyor. Anayasa Fas’ı anayasal, demokratik, parlamenter ve sosyal bir monarşi olarak tanımlıyor ve monarşinin merkezi kurumsal rolünü korurken güçler ayrılığı ile dengesini tesis ediyor.

47. Maddeye göre kral, Temsilciler Meclisi seçimlerinde birinci çıkan siyasi partiden hükümet başkanını atıyor. Kral ayrıca Bakanlar Kurulu’na başkanlık ederken, hükümet yürütme erkini, parlamento ise yasama ve denetim işlevlerini yerine getiriyor. Dolayısıyla en fazla sandalyeyi kazanmak hükümetin kurulaması açısından önem taşıyor, ancak tek başına parlamento sonucu siyasi gücün tamamının dağılımını belirlemiyor.

Seçmenlerin yaş profili, siyasi katılım meselesini daha da önemli hale getiriyor. Resmi rakamlar, 18-24 yaş arası seçmenlerin kayıtlıların yüzde 4’ünü oluşturduğunu, 60 yaş ve üzerindekilerin ise yüzde 29’a denk geldiğini gösteriyor. Ancak bu rakamlar katılım oranını değil seçmen kütüğünü tanımlıyor, fakat kayıtlı seçmen tabanının yaşlı vatandaşlar lehine ne kadar ağır bastığını gösteriyor.

Fas ayrıca önemli bir genç istihdamı sorunuyla karşı karşıya. IMF, 2025 yılında işsizliğin yüzde 13 olduğunu, 15-24 yaş arası gençlerde ise işsizliğin yüzde 37,3’e ulaştığını tahmin ediyor. IMF, 2025’in üçüncü çeyreğinde gençlerin yüzde 25,2’sinin istihdamda, eğitimde veya başka bir kurumsal programda olmadığını belirtiyor. IMF ayrıca beceri uyumsuzluklarına, sınırlı özel sektör dinamizmine ve işgücüne katılımda belirgin toplumsal cinsiyet eşitsizliklerine işaret ediyor.

İş piyasasına girmekte zorlanan gençler için büyüme, istihdam ve alım gücü soyut kampanya konuları değildir. Bunlar, siyasi sistemin günlük yaşamda görülebilir fırsatlar sunup sunamayacağının ölçütleridir.

Bu baskılar resmi seçim siyasetinin dışında da kendini gösterdi. Reuters haber ajansına göre, temmuz ayı sonlarında yaklaşık 60 bin kişi Fas’tan İspanya’nın özerk şehri Ceuta’ya (Seyte) geçiş yaptı ve bu, son tarihin en büyük kitlesel akınlarından biri oldu.

Haberde bu geçişler; ekonomik sıkıntılar, sosyal huzursuzluklar, sosyal medyada dolaşan yanlış bilgiler ile göç hayalleri ve İspanyol mahkeme kararlarına ilişkin yanlış beklentilerle ilişkilendirildi. Bu olay doğrudan bir seçim eğilimi ölçüsü veya tek bir siyasi sebebin kanıtı olmasa da ekonomik beklentilerin, göç hayallerinin ve fırsat algılarının nasıl kesişebileceğini gösterdi.

Bu durum, seçimlerin ekonomik tartışması için daha geniş bir bağlam sağlıyor: Fas’ın son dönemdeki büyümesinin ve büyük kalkınma projelerinin genç vatandaşların kendi hayatlarında görebileceği fırsatlar üretemediği yönündeki sorular.

Ekonomi güçlü bir şekilde büyüyor. IMF, reel GSYH’nin 2025’te yüzde 4,9 büyüdüğünü tahmin ediyor ve 2026’da yüzde 4,4 büyüme öngörüyor. Yine de yüksek işsizlik, özellikle gençler arasında önemli bir zorluk olmaya devam ediyor. Güçlü büyüme yeterli istihdam yaratılmasına dönüşmedi.

İstihdam ve alım gücü, 2021’den beri koalisyon hükümetini oluşturan üç partinin programlarında ön plana çıkıyor: Bağımsızlar Ulusal Birliği (RNI), Özgünlük ve Modernite Partisi (PAM) ve İstiklal Partisi.

RNI’nin 2026-2031 programı bir milyon istihdam ve asgari ücretin aylık 5.000 dirgene (yaklaşık 530 dolar) kademeli olarak artırılmasını vaat ediyor. PAM en az bir milyon iş sözü verirken beş yıllık programının maliyetini 350 milyar dirhem (37,1 milyar dolar) olarak belirledi.

İstiklal Partisi, sağlık, konut, istihdam, su yönetimi ve gıda güvenliği alanlarındaki önerilerinin yanı sıra alım gücünü ve kamu hizmetlerini kampanyasının merkezine koydu.

Programların vurguları farklılık gösteriyor ancak ortak odak noktaları oldukça açık: İstihdam, hanehalkı alım gücü ve kamu hizmetleri siyasi güvenilirliğin merkezi ölçütleri haline geldi. Bir sonraki hükümet için zorluk, yatırım ve büyümeyi daha üretken işlere ve daha yüksek yaşam standartlarına dönüştürmek olacak.

Eski başbakan Abdelilah Benkirane liderliğindeki Adalet ve Kalkınma Partisi (PJD), 2021’deki dramatik kayıplarının ardından desteğini yeniden kazanma hedefiyle seçimlere giriyor.

Parti önceki parlamentoda sahip olduğu 125 sandalyeden 13’e gerilemişti. Eylül 2021 seçimlerinde RNI 102 sandalye kazanmış, onu 87 sandalye ile PAM ve 81 sandalye ile İstiklal izlemişti. Bu üç parti daha sonra koalisyon hükümetini kurmuştu.

PJD; kurumsal, ekonomik, sosyal ve dış politikayı kapsayan beş eksen ve 467 önlem etrafında inşa edilmiş bir program sundu. Program, kapsamlı sayısal hedeflerden ziyade somut reformlara ve önlemlere odaklanarak kamu hizmetleri, istihdam, alım gücü ve kurumsal reform gibi alanları kapsıyor.

Partinin geri dönüşü, iktidar partilerinin 2021’den bu yana kaydettikleri başarıları savunması ve PJD’nin seçim tabanını yeniden kurma çabasıyla birlikte yarışa başka bir boyut katıyor.

Seçimler, Fas’ın siyasi sisteminin iddialı bir kalkınma ajandası ile faydalarını günlük yaşamda görmek isteyen vatandaşların beklentileri arasında güvenilir bir bağı sürdürüp sürdüremeyeceğini test edecek.

Genç Faslılar için siyasi kurumlara duyulan nispeten düşük güven ve çok yüksek genç işsizliği, istihdam ve yaşam standartlarının giderek önem kazandığı bir dönemde geleneksel seçim siyasetinin diğer siyasi ifade biçimleriyle rekabetle karşı karşıya olduğuna işaret ediyor.

İstihdam ve ekonomik standartların siyasi parti platformlarının merkezinde yer aldığı bir dönemde ekonomik araştırmacı Nouh El Harmouzi, mücadelenin partilerin bir seçim kampanyası sırasında vaat edebileceklerinin ötesine uzandığını savunuyor.

"Fas’ın ekonomik sorunları temelde yapısal niteliktedir ve kısa vadeli seçim vaatleriyle çözülemez."